Dünyayı Yöneten Gizli Güçler : Mikroplar -2 / Entelektüel Mikroplar!

Yazar: Ahsen İlkyaz
Editör: Taha Berk Arslan

Entellektüel mikroplar:

Kütüphanelerin tozlanmış raflarında dizili duran, kapağını açıp, ellerinize bulaşan o toza aldırmadan sayfalarını kokladığınız o eski kitaplar birçoğumuz için büyülü bir deneyimin öznesidir. Eski kitapların kokusuna ve hatta dokusuna olan bu ilgimiz ve koku hafızamızın sık sık alegorik bir şekilde bize anımsattığı o benzersiz keyfin romantizminin altında elbette bir bilim yatmaktadır. Bilimin bu efsunlu deneyimi soğuk ve gerçekçi bir algıya kurban ettiğini düşünenleriniz olabilir. Lakin bir olayın altında yatan sebepleri kavrayıp bunlardan büyülenebilmeyi öğrenmek bakış açınıza entegre edebileceğiniz oldukça iyi bir yaklaşımdır. Bu yazıda eski kitapların sararmış sayfalarında yaşayan bilgiye aç, sayfaları karıştıran kimseleri ırk dil din ayrımı gözetmeksizin kendilerine ortak etmek isteyen entelektüel kitap mikroplarından bahsedeceğim!

Initio: Kitap

Kitaplarda bulunan mikropların hikayesi 1970 yılında, İngiltere Kent Üniversitesinde bir mikrobiyoloji profesörü olan Guy Meynell’in eski kitaplar üzerinde ve bu kitapların sayfalarında oluşan kahverengi lekelenmeleri araştırmasıyla başladı. Kitaplar üzerindeki bu pigmentasyon değişimleri kitabın satış fiyatını etkilediği için antika kitap piyasasında bilinen bir olguydu. Kitapçılarla konuşmaya giden Meynell onların bu renk değişimlerini “leke (foxing)” diye isimlendirip üzerinde fazla durmadıkları gözlemledi. Fakat kendisi bu durumun altında yatan sebebi öğrenmekte oldukça kararlıydı. Birkaç yüzyıl öncesine ait olan 11 kitap üzerinde çalışmaya başladı. Elektron ve floresans mikroskobu kullanarak yaptığı çalışmada kağıt örneklerinin üzerinde bir tür mantar enfeksiyonu oluştuğu ve bu yıkıcı pigmentasyon değişiminin mantarlardan kaynaklandığını saptadı. Elbetteki tek sebep bu değildi ve klorin kullanarak açma işlemi, demir tuzlarının birikmesi, sayfaların varolan nemden etkilenerek saflığının bozulması gibi birçok faktör vardı. Meynell bu yıkıcı pigment lezyonlarının kitapların küflenmiş cildinde açıkça görülebildiği fakat sayfalardaki lekelenmelerin çıplak gözle bakıldığında küflenmeye benzemediğini belirterek sadece leke olarak görülmesininin doğal olduğunu da belirtmiş oldu. Bu küflenme durumu mantarın besin kaynağı edinebileceği yerlerde yani okuyucunun ellerinin en çok gezindiği yerlerde görülmekteydi. “Foxing, a fungal infection of paper” başlıklı bu makalesi Nature dergisinin 1978, Ağustos sayısında yayınlandı. [1-2]

Olağan Şüpheliler:

Daha sonrasında yapılan, özellikle kitapların bulunduğu alanlardaki hava filtreleri üzerinde yapılan çalışmalar Aspergillus versicolor ve Penicillium verrucosum gibi mantarların eski kitaplarda kendine yer edindiğini gösterdi. Aspergillus versicolor yavaş büyüyen bir mantar türüdür, nemli ortamlarda ve yüzeylerde küf şeklinde gelişmektedir. Karakteristik küf kokusunun sebebidir ve  mycotoxin sterigmatocystin isminde oldukça karsinojenik ve hepatotoksik bir toksinin major üreticisidir. Burun, göz ve boğaz irritasyonlarına sebebiyet verir. Penicillium verrucosum Belçika’da keşfedilen ve 1901 yılında Dierckx tarafından sunulan yavaş-büyüyen bir mantar türüdür. Ilıman ve nemli ortamlarda gelişir. Bu türün 6 varyasyonu kültürde oluşturdukları renklere göre tanımlanır. Besinler üzerinde gelişerek mikotoksik ürünler oluşturmaktadır. Ochratoksin isimli ürünü immün baskılayıcıdır ve genotoksik olduğu belirtilmiştir. [3-4]

Bu entelektüel mantarlar bibliyofiller için elbette bir engel değildir fakat kütüphanelerde, kendi kitaplarımızda uygulamamız gereken sterilizasyonun önemli olduğu aşikardır.

 

KAYNAKÇA:

[1] Power Unseen/ Bernard DIXON

[2] Foxing, a Fungal Infection of Paper / G. Guy MEYNELL

[3] https://en.wikipedia.org/wiki/Penicillium_verrucosum

[4] https://en.wikipedia.org/wiki/Aspergillus_versicolor

You may also like...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir