OLİMPİYAT OYUNLARI VE KLASİK YUNAN DİNİ

Yazan: Rıdvan Açıkgöz

Düzenleme: Taha Berk Arslan

-OLİMPİYAT OYUNLARI VE KLASİK YUNAN DİNİ-

Olimpiyat oyunlarının temeli aslında dine dayanmaktadır. İlk zamanlar sanat, spor, tarım, eğitim vb. gibi akla gelebilecek her türlü eylem Tanrı ve iktidar için yapılırdı. Bu nedenle Zeus onuruna [1]Olympia şehrinde düzenlenen spor şenlikleri Tanrı’ya olan bağlılıklarını, inançlarını göstermek ve bölge barışını sağlaması amaçlanmıştır. Bu şenliklerle ilgili ilk kesin kayıt [2]M.Ö. 776 yılına ait olduğundan Olimpia’da yapılan bu oyunların başlangıç tarihi kabul edilmiştir. M.Ö. 1200 yıllarında yaşadığı sanılan Homeros İlyada ve Odessa adlı eserinin birçok yerinde, Yunanların çok önceden beri Olimpiya’da spor etkinlikleri organize ettiklerini belirtmiştir. Öte yandan, arkeolojik bulgulardan faydalanan bazı tarihçiler tarihi daha da geriye götürerek, bu sporların M.Ö. 1500 yılından beri yörede yapılmakta olduğunu ileri sürmüşlerdir[3].

Olimpiyatların dini amacı dışında politik amacı ise M.Ö. 8. yüzyılda, her biri ayrı ırka mensup ve ayrı yönetimlere sahip 20 Yunan site devletinin birbirleriyle savaşmaları engellemek isteyen Elis Kralı İphitos, “tanrıların çok sevdiği dinsel kökenli oyunların” yeniden düzenlenmesini istemesiyle ortaya çıkmıştır. Bu dönemde ateşkes ilan edilmiştir. Olimpiyat Oyunları’nın en önemli yönü “Olimpiyat Ateşkesi[4]”, Yunan devlet ve kolonilerinin birleşmesinde geçici ama etkili bir araç olmuştur. Bu ateşkesle savaş halinde olan Yunan siteleri, Olimpiyat oyunlarına 3 ay kala silah bırakmışlar ve yarışmalar için en iyi sporcularını seçerek Olympia’ya göndermişlerdir. Oyunlar sona erdikten sonra da oyuncuların kendi kent devletlerine güvenlik içinde dönmelerine kadar  “Olimpiyat Ateşkesi” sürdürülmüştür. Olimpiyat oyunlarının başlangıcından bir süre önce, haberciler ateşkes haberini yaymak için zeytin dalları ve çeşitli asalarla Elis şehrinden diğer Yunan kentlerine giderek Olimpiyatların başlangıç tarihini duyurmuşlardır. Zeus’un onuruna düzenlenen bu şenlikler başta, Yunan inancına göre ölülerin ruhlarının sekiz yılda bir dirildiği inancından dolayı sekiz yılda bir kutlanırken sonraları bu süre dört yıla indirilmiş ve M.Ö. 776’dan M.S. 393’e kadar tam 12 yüzyıl boyunca her 4 yılda bir Olimpiyat Oyunları düzenlenmiştir. Antik Yunan’da benzer kutsal oyunlar Delfi, Korint ve Nemea gibi dini merkez kabul edilen kentlerde de düzenlenirdi.

Başlangıçta, ilk 13 olimpiyat sadece koşuda yarışından oluşuyordu ve yalnızca bir gün sürüyordu. İlerleyen zamanlarda spor faaliyetlerinin çeşitlenmesi ve insanların oyunlara olan ilgisinin artması ile M.Ö. 472’de beş gün düzenlenmeye başlanmıştır. Daha sonra, uzun mesafe koşusu, pankration[5], boks, atlı arabayla yarış, güreş ve zırhlı yürüyüş yarışmalara dâhil edildi. Yunanlıların yarışmalar için tarım faaliyetlerinin durgunlaşmaması için Ağustos ve Eylül aylarını seçmişlerdir. Yarışmacılar ilk gün Zeus’un Altar[6]’ında yemin ederler ve erkek çocukların müsabakaları başlardı. Öğleden sonra ise ünlü filozoflar konuşma yapar, şiirler okunur ve tarih anlatırlardı. Ertesi gün sabah, hipodromda toplu resmi geçit töreni yapılır ve ardından atlı araba ile at yarışları düzenlenirdi. Öğleden sonra pentatlon, disk atma, cirit atma, uzun atlama, koşu ve güreş karşılaşmaları gerçekleşir. Akşam ise galip gelenler için resmi tören ve ziyafetler yapılırdı. Üçüncü gün sabah, kurbanlar kesilir ve Zeus Tapınağı’nın önünden başlayan “Altis Turu” başlardı. Öğleden sonra ayak yarışı yapılırdı. Akşam ise resmi ziyafet yapılırdı. Dördüncü günün sabahında, güreş müsabakaları başlar öğleyin ve sonrası ise boks, pankration ve silahlı yarışlar yapılırdı. Son gün, kazananlar için zeytin ağacından yapılan (Önceki yazımda bahsettiğim Apollon’un yemininden dolayı çoğunlukla Defne ağacı kullanılırdı. Önceki yazıma buradan ulaşabilirsiniz) taçların takılma töreni yapılır ardından Zeus Tapınağı önünde kutlamalar yapılırdı. Antik olimpiyatlarda sporcuların ödüllendirilmesi günümüzde verilen madalyonlardan ve teşviklerden çok farklıdır. Sporcular gurur, milliyetçilik ve din için yarışırlardı.

 

resimler[7]

Olimpiyatların başlama nedenleri, zamanı ile ilgili çok çeşitli fikirler ortaya atılmış bulunmaktadır. Daha önce bahsettiğim kutsal barış gibi sebeplerin yanında politik sebeplerin olduğu da söylenebilir. Ayrıca dinsel nedenler dışında Yunan mitolojisinin olayı daha tanrısal hale getirerek mitleştirilmesi söz konusudur.

Prometheus Zeus’tan sonsuz ateş gücünü çalar ve insanlığa verir. Sonsuza kadar yanacak olan bu ateş Olimpiyat oyunların başlamasında kullanılır ve bu ateş sembolik olarak yakılıp kapanış törenine kadar da yanık halde bulunurdu. Meşalenin elden ele dolaşması gibi bir uygulamaya antik Olimpiyat Oyunları’nda rastlamak mümkün değil. Bununla birlikte Antik Yunan’ın diğer şehirlerinde olduğu gibi Atina da meşale yarışlarına ev sahipliği etmişti. Halk böylece Prometheus’un da aralarında bulunduğu tanrıları gururlandırmayı hedefliyordu. Olimpiyat meşalesinin yakılması ardından da atletler tarafından tüm dünyayı dolaşarak oyunların oynanacağı yere getirilmesi geleneği ise ilk defa 1936’da Berlin’de görüldü.[8]

Thebaili Lirik ozan Pindaros’a göre Olimpiyat oyunlarının başlangıcı şöyleydi; “Herakles, Zeus’un karısı tanrıça Hera’nın kötü oyununa gelip cinnet geçirmiş ve tüm çocuklarını teker teker öldürmüştü. Tanrılar Herakles’in işlediği bu büyük suçtan dolayı onu cezaya çarptırmış ve meşhur 12 İşten[9] biri olan Elis Kralı Augis’in yıllardır temizlenmeyen ağıllarını temizleme görevi vermişlerdi. Anlaşmaya göre Herakles Augis’in ağıllarını bir günde temizleyebilirse kral sürüsünün onda birini Herakles’e verecekti. Herakles Olimpiya ve çevresine hayat veren Alplheios ve Peneios ırmaklarını yıllardır temizlenmeyen ağılların içinden geçirecek şekilde çevirmesi ile tüm ağılların temizlenmesini sağlamış hem de bereketsiz topraklara gübre kazandırmıştı. Fakat Augias sözünde durmamıştı. Augias’a kızan Herakles, kralı ve oğullarını öldürerek sürülerine el koymuş ve zaferini Olimpiya oyunlarını başlatarak kutlamıştı.[10]

Bir diğer mit ise Pelops[11] ile ilgilidir. Rivayetlere göre Pelops Mora yarımadasına gelip, insanlara savaşmayı, at kullanmayı öğretir bu arada oyunlar da yapar. Kralın yenilmez atlarıyla bir yarış yapılır. Kralın arabacısını ayartıp yarışı kazanır. Önce kralın kızını, sonra bütün iktidarı alır. Suçunu örtbas etmek için de arabacıyı öldürür. O da ölürken bütün soyu lanetlenir. [12]

Efsanelerden bir diğeri de “Herakles ve 4 kardeşi Zeus’u eğlendirmek için yarışlar düzenleyip kazanana da ‘kotinos’ takılırmış; zeytin ağacı dalından yapılmış bir taç. Yani o zamanın geçer akçesi ne altınmış ne gümüş. Maddi olarak en değerli şey zeytinmiş. Manevi olaraksa barış… Onun için koşarlarmış. ‘Zeytin dalı uzatmak’ deyimi de buradan gelip, ulaşılmak için koşulan ‘barış kavramı’ zamanla zeytin dalıyla özdeşleşmiş.” [13]

 

DİPNOTLAR:

[1] Mora yarımadasında bir şehir: https://goo.gl/maps/2FV9ibihKwj

[2] Elisli Hippias isimli birisinin bahsetmiş olduğu yazıyı bulamadım. İlk olimpiyatların kayıtlarının olduğu bahsedilmiş bir makale var: http://www.olimpiyatkomitesi.org.tr/Upload/Menu/537949_olimpiyat_tarihi.pdf

[3] Helmut Kyrieleis 2003

[5] Karma dövüş sanatı:  http://www.wiki-zero.net/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvS2FybWFfZMO2dsO8xZ9fc2FuYXRsYXLEsQ

[6] Zeus’un şimşek fırlattığı yer olarak inanılan yer.

[7] Solda Altar taşının günümüzde ki hali bulunmaktadır, sağda ise Altar taşının ilk hali tasvir edilmiştir. Taşın üzerinde bulunan yapı ise Olimpiyat ateşinin yakıldığı sunaktır. 

[8] Kaynak: E. Cüneyt Koryürek, ‘Olimpiyadlar’, 2003

[9] http://www.aktuelarkeoloji.com.tr/herakles-ve-12-gorevi

[10] http://www.aktuelarkeoloji.com.tr/antik-yunan-olimpiyatlari

[11] Pelops: Yunan mitolojisinde, Peloponnese’de Pisa kentinin kralıdır. https://www.greekmythology.com/Myths/Mortals/Pelops/pelops.html

[12] Tarih Okulu Dergisi (TOD) Journal of History School (JOHS)
Haziran 2014 Haziran 2014
Yıl 7, Sayı XVIII, ss. 121-140. Year 7, Issue XVIII, pp. 121-140.
DOI No: http://dx.doi.org/10.14225/Joh480
ANTİK YUNAN DÖNEMİ: SPOR VE ANTİK OLİMPİYAT OYUNLARI
Ali TEKİN
Gülcan TEKİN

[13] Barış abimden alıp düzenledim döktürmüş videosunda yine http://barisozcan.com/olimpiyat-sembollerinin-ilginc-anlamlari/

 

Rıdvan Açıkgöz

Anadolu'nun bağrından kopup geek kültürüne kendisini kaptıran; mitoloji, bilim-kurgu hayranı bir genç.

You may also like...

6 Responses

  1. Semanur dedi ki:

    Olimpiyat oyunlarının temelinin dine ve politikaya dayandığını bilmiyordum:D teşekkürleer

  2. Zehiroğlu dedi ki:

    Zeytin dalının Barış’ı simgelemesi farklı bir durum olmuş. Değişik ama hoş.

  3. Hilâl Nalbant dedi ki:

    Harika bir bilgilendirme yazısı olmuş 👍

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir